|
Proporce lancowe i proporczyki kołnierzowe
Barwy pułku odzwierciedlane były przede wszystkim poprzez proporce lancowe i proporczyki kołnierzowe. Korzenie tych pierwszych tkwią w XVII w., natomiast proporczyki kołnierzowe pojawiły się po raz pierwszy w roku 1917. Proporce poszczególnych pułków składały się na ogół z dwóch lub trzech barw, przy czym jedna z nich stanowiła barwę zasadniczą, którą przyjmowały otoki czapek oraz niektóre części umundurowania oraz wyposażenia (początkowo także w oddziałach liniowych, potem wyłącznie w orkiestrach). Prócz pułków własne barwy posiadały także artyleria konna i inne oddziały towarzyszące, szkoły kawalerii i szwadrony Korpusu Ochrony Pogranicza.
Proporce lancowe w latach pierwszych wojny światowej stosowano we wszystkich polskich oddziałach jazdy posiadających broń drzewcową. Zarówno w Legionach Polskich, jak i w Korpusach Polskich na Wschodzie wprowadzone one zostały w roku 1917. Już po zakończeniu wojny polsko - sowieckiej ograniczono ich użycie tylko do uroczystych wystąpień (1926 r.). Wymiary unormowano dopiero w roku 1939 (długość 75 cm, szerokość 20 cm, ewentualna szerokość paska środkowego 4 cm, długość wycięcia 25 cm), nie wiadomo jednak, czy proporce wykonane wg nowowprowadzonych przepisów trafiły do oddziałów przed wybuchem wojny. Odrębną grupę stanowiły proporce dowództw pułków i pododdziałów. Regulacja ich dotycząca wydana została w roku 1927. W jej myśl proporce dowództw szwadronów utrzymane były w barwach pułkowych, a przy drzewcu lancy występowało kwadratowe pole o wymiarach 25 x 25 cm, którego barwa odpowiadała poszczególnym dowództwom: amarantowa - 1. szw., biała - 2. szw., żółta - 3. szw., chabrowa - 4. szw. Proporzec szw. ckm otrzymał pole czarne z pionowym białym pasem biegnącym przez środek, pluton łączności natomiast pole czarne przekreślone czterema białymi liniami w formie gwiazdy. Długość proporców wynosiła 80 cm, szerokość 25 cm, wycięcie miało długość 30 cm. Proporzec dowództwa pułku był większy (długość 120 cm, szerokość 35 cm, wycięcie 50 cm). Kwadrat przy drzewcu stanowiła szachownica o wymiarach 35 x 35 cm złożona z czterech pól w barwie szwadronów liniowych. Odrębności od tej zasady występowały w 1. pszwol. (proporzec z prostokątem złożonym z sześciu pól w barwach szwadronów liniowych, a także dodatkowo szw. ckm i plutonu łączności), 11. puł. (na pola symbolizujące szwadrony nałożone inicjały szefa pułku), 13. puł. (zamiast pola amarantowego zielone z tatarskim półksiężycem i gwiazdą) oraz w 5. psk. (barwy i rysunek symbolizujące pochodzenie poszczególnych szwadronów). W artylerii konnej dowództwa dywizjonów miały proporce w barwach artylerii konnej (czarno-szkarłatne) z umieszczonym na nich białym numerem dyonu i napisem "D.A.K". Proporzec dowództwa baterii utrzymany był w tych samych barwach, lecz miał kształt trójkątny i był mniejszy, na czarnym polu znajdował się rzymski numer baterii, pod nim, na polu szkarłatnym, arabski numer dywizjonu, obok nich napis "DAK". Dowództwa szwadronów pionierów posiadały proporce szkarłatno-czarne z czarnym kwadratem w szkarłatnej obwódce, natomiast dowództwa szwadronów samochodów pancernych proporce o analogicznym jak u pionierów układzie barw, lecz z kolorem pomarańczowym zamiast szkarłatnego. W roku 1939 r. wygląd proporców dowództw w pułkach kawalerii i dywizjonach artylerii konnej został częściowo zmieniony. Własne proporce posiadały także niektóre dowództwa dywizji i brygad, przy czym nie istniały przepisy regulujące ich wygląd. Barwy stanowiły przeważnie kompozycję barw pododdziałów dywizji lub brygady oraz barw macierzystego pułku dowódcy jednostki. Niekiedy występowały także herby regionów, w których stacjonowała dana jednostka. Zazwyczaj wygląd proporca zmieniał się wraz ze zmianą dowódcy.
Proporce dowództw na przykładzie 9. Pułku Ułanów Małopolskich. Dowództwo pułku, 1. szw., 2. szw., 3. szw., 4. szw., szw. ckm., pluton łączności. Proporczyki kołnierzowe pojawiły się po raz pierwszy w roku 1917 w Pułku Ułanów Polskich I Korpusu Polskiego na Wschodzie (późniejszy 1. Pułku Ułanów Krechowieckich), podczas jego postoju w Dukorze. Autorem pomysłu naszycia na kołnierze kurtek i płaszczy proporczyków odpowiadających barwie proporców lancowych był dowódca 3 szwadronu, rtm. Bronisław Romer. Zwyczaj ten przejęły najpierw oddziały jazdy, artylerii konnej i polowej straży wojskowej w I Korpusie, a następnie w II i III Korpusie Wschodnim. Po odzyskaniu niepodległości proporczyki przyjęły się i zostały zachowane w pułkach jazdy Wojska Polskiego. Już jednak w listopadzie roku 1919 zostały zastąpione patkami z trzema kolorami wypustek osobnymi dla pułków szwoleżerów, ułanów, strzelców konnych i jazdy tatarskiej. W oddziałach przyjęto ten rozkaz bez entuzjazmu. Pułki korzystając z prawa donaszania starych sortów mundurowych nie zdjęły z nielicznymi wyjątkami proporczyków prowadząc jednocześnie starania o ich przywrócenie. Wreszcie interwencja u samego Naczelnego Wodza poskutkowała. Proporczyki przywrócono, co miało miejsce 14 lipca 1920 r. Jednocześnie uregulowano kwestię barw poszczególnych pułków oraz wymiary proporczyka: długość 50 mm, szerokość 22 mm, szerokość paska 4 mm, długość wcięcia 20 mm. Jednak i ta regulacja, pomimo późniejszych prób jej wyegzekwowania, nie była w pełni przestrzegana. Pułki o tych samych barwach zasadniczych starały się bowiem od siebie odróżniać poprzez zmianę ich odcieni. Pomimo tego, że proporczyki powinny być wykonane z cienkiego sukna, materiały z których je wykonywano były początkowo ze względu na trudności aprowizacyjne rozmaite. Z czasem też przyjął się nieoficjalny zwyczaj haftowania proporczyków jedwabnymi nićmi bezpośrednio na kołnierzach kurtek. Wraz z wprowadzeniem w roku 1936 nowego wzoru kurtek mundurowych stało się konieczne zmniejszenie proporczyków. Odtąd miały one długość 50 mm, szerokość 14 mm, szerokość paska 1,5 mm, przód proporczyka ścięto pod kątem 55 stopni.
W kilku przypadkach barwy pułków na przestrzeni okresów ich istnienia ulegały zmianom. Poniżej dzięki uprzejmości autora strony www.zurawiejki.prv.pl zamieszczam ostateczne układy barw.
1., 2., 3. Pułki Szwoleżerów oraz 1. Pułk Ułanów
2., 3., 4., 5. Pułki Ułanów
6., 7., 8., 9., Pułki Ułanów
10., 11., 12., 13., Pułki Ułanów
14., 15., 16., 17. Pułki Ułanów
18., 19., 20., 21., Pułki Ułanów
22., 23., 24., 25., Pułki Ułanów
26., 27. Pułki Ułanów oraz 1. i 2. Pułki Strzelców Konnych
3., 4., 5., 6. Pułki Strzelców Konnych
7., 8., 9., 10. Pułki Strzelców Konnych |
